Now Reading
Η “τέλεια φιλία”, κατά τον Αριστοτέλη

Η “τέλεια φιλία”, κατά τον Αριστοτέλη

Τα φιλοσοφικά κείμενα του Αριστοτέλη έχουν διαμορφώσει τον ρου της ιστορίας, επηρεάζοντας τα πάντα από πολιτικές θεωρίες μέχρι οικονομικά συστήματα. Ο μεγάλος φιλόσοφος, όμως, δεν πραγματευόταν μόνο περίπλοκα ζητήματα αλλά και πολλά που αφορούσαν την καθημερινότητα, όπως είναι οι φιλίες. Στο έργο του, Ηθικά Νικομάχεια, ο Αριστοτέλης περιγράφει τρία είδη φιλίας που αναπτύσσουν οι άνθρωποι υπό διαφορετικές συνθήκες, και αναλύει γιατί κάποιοι δεσμοί είναι ισχυρότεροι από άλλους.

Κατά τον Αριστοτέλη, τα δύο πρώτα είδη φιλίας είναι αυτά που βασίζονται στην ωφέλεια και στην ευχαρίστηση:

“Υπάρχουν τρία είδη φιλίας ισάριθμα με τις ιδιότητες των πραγμάτων που είναι αξιαγάπητα. Έτσι αυτοί που αλληλοαγαπιούνται για ωφέλεια, που μπορούν να κερδίσουν από τη φιλία τους, δεν αγαπιούνται για τον εαυτό τους, αλλά επειδή ελπίζουν ν’ απολαύσουν κάποιο αγαθό ο ένας από τον άλλο. Το ίδιο ισχύει και για εκείνους που αγαπούν αυτούς που τους προκαλούν ευχαρίστηση. Γιατί αυτοί δεν αγαπούν τους πνευματώδεις σαν τέτοιους αλλά επειδή βρίσκουν ευχαρίστηση κοντά τους.”

Οι φιλίες που βασίζονται στην ωφέλεια και στην ευχαρίστηση έχουν ένα κοινό: Είναι και οι δύο φευγαλέες. Ο Αριστοτέλης παρατηρεί ότι οι φιλίες που αποσκοπούν στην ευχαρίστηση είναι πιο συνηθισμένες μεταξύ των νέων: “Η φιλία των νέων φαίνεται να βασίζεται στην ηδονή, αφού η ζωή τους εξουσιάζεται από το πάθος και ζουν για την απόλαυση και το παρόν. Αλλά όταν περνά η ηλικία, κι αυτές οι απολαύσεις μεταβάλλονται. Γι’ αυτό και οι φιλίες των νέων πραγματοποιούνται και διαλύονται γρήγορα, γιατί, όταν μεταβάλλονται οι ορέξεις, μεταβάλλεται μαζί κι η φιλία τους. Σήμερα, βλέπουμε ότι αυτές οι φιλίες συχνά αναπτύσσονται ως υποπροϊόν κοινών σταδίων της ζωής. Όταν ένα κεφάλαιο της ζωής τελειώνει και ανοίγει ένα νέο, αυτές οι φιλίες φτάνουν επίσης στο τέλος τους.

Οι φιλίες που βασίζονται στην ωφέλεια, ή πιο απλά στο συμφέρον, αναπτύσσονται συνήθως μεταξύ ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας – μεταξύ εκείνων που έχουν μάθει ότι η ζωή αποτελείται από συμβιβασμούς και ανταλλάγματα, εκείνων που δέχονται τις σχέσεις περισσότερο ως συναλλαγή. Τέτοιου είδους φιλίες είναι εκ φύσεως βραχυπρόθεσμες, καθώς “όταν εξαφανίζεται ο λόγος που συγκρατεί τον φιλικό δεσμό, εξαφανίζεται μαζί του κι η φιλία, γιατί καθορίζεται η φιλία από αυτόν το λόγο μονάχα”. Όπως γράφει ο Αριστοτέλης:

“Τέτοιες φιλίες είναι τυχαίες, γιατί σύμφωνα μ’ αυτές, εκείνοι που αγαπιούνται δεν αγαπιούνται για εκείνο που είναι αυτοί οι ίδιοι, αλλά εφόσον άλλοι προσφέρουν κάποιο αγαθό, κι οι άλλοι κάποια ευχαρίστηση. Οι τέτοιας λογής φιλίες διαλύονται εύκολα, αφού τα πρόσωπα που αγαπιούνται δεν είναι πια τα ίδια. Γιατί, όταν δεν είναι πια χρήσιμα ή ευχάριστα παύουν ν’ αγαπιούνται.”

Τέτοιας λογής φιλίες πάντα υπήρχαν και πάντα θα υπάρχουν – και αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό. Ωστόσο, αν όλες οι σχέσεις μας βασίζονται είτε στην ωφέλεια, είτε στην ευχαρίστηση, αναπόφευκτα οδηγούμαστε σε δύο καταστάσεις: (i) Όλες οι σχέσεις μας χάνονται με τον καιρό επειδή οι επιθυμίες και οι ανάγκες μας μεταβάλλονται διαρκώς, και (ii) καταλήγουμε να λαχταράμε πάντα κάτι περισσότερο – μία πιο βαθιά και ουσιαστική σύνδεση με τους ανθρώπους γύρω μας.

Αυτή η βαθύτερη σύνδεση είναι το τρίτο είδος φιλίας που περιγράφει ο Αριστοτέλης: Η “τέλεια φιλία“.

“Τέλεια είναι η φιλία των αγαθών και ως προς την αρετή όμοιων ανθρώπων, γιατί αυτοί επιθυμούν τα αγαθά οι μεν για τους δε, εφόσον είναι αγαθοί και ίδιοι. Φίλοι στην κυριολεκτική σημασία της λέξεως είναι όσοι επιθυμούν το αγαθό για τους φίλους τους. Γιατί τους διαπνέει το συναίσθημα της φιλίας αυτό καθ’ εαυτό και όχι ανάλογα με τα γεγονότα. Γι’ αυτό διατηρείται ανάμεσά τους η φιλία, εφ’ όσον είναι αγαθοί και η αρετή τους είναι μόνιμη.”

Σε μία τέτοια φιλία, οι ίδιοι οι άνθρωποι και οι αρετές που αντιπροσωπεύουν παρέχουν το κίνητρο για να είναι ο ένας στη ζωή του άλλου. Αυτές οι μοναδικές σχέσεις δεν βασίζονται στο τι μπορεί να κάνει ο άλλος για εμάς, ή πώς μας κάνει να νιώθουμε – υπάρχουν απλά επειδή εκτιμούμε αυτό που είναι ο άλλος. Οποιαδήποτε ωφέλεια ή απόλαυση κερδίζουμε από αυτήν τη σχέση, δεν είναι παρά παράπλευρο κέρδος.

Η “τέλεια φιλία” είναι σπάνια – αυτό είναι κάτι στο οποίο συμφωνούσε και ο Αριστοτέλης: “Φυσικά οι τέτοιες φιλίες είναι σπάνιες, γιατί οι τέτοιας λογής άνθρωποι είναι λίγοι.” Πώς αναπτύσσεται, λοιπόν, μία τέτοια φιλία; Με τον χρόνο.

See Also

“Για την σύναψη τέτοιων φιλικών δεσμών χρειάζεται πολύς καιρός και συνήθεια συμβίωσης, γιατί, σύμφωνα με την παροιμία, είναι αδύνατο να γνωρισθούν μεταξύ τους οι άνθρωποι, πριν να φάνε μαζί, όπως λένε, πολύ αλάτι, ούτε είναι δυνατό να γλεντάνε και να συνάπτουν φιλικές σχέσεις, πριν να φανεί ο ένας ευχάριστος στον άλλο και κερδίσει την εμπιστοσύνη του.”

Μόνο με τον χρόνο μαθαίνουμε να εκτιμούμε τους ανθρώπους για αυτό που είναι. Κατά τον Αριστοτέλη,

“Όσοι προθυμοποιούνται να συνάπτουν γρήγορα φιλικές σχέσεις, θέλουν να είναι φίλοι, αλλά δεν είναι τέτοιοι πραγματικά παρά μονάχα αν είναι συγχρόνως ο ένας για τον άλλο αξιαγάπητοι και το ξέρουν. Γιατί μονάχα η θέληση για την φιλία γεννιέται γρήγορα, αλλά όχι η φιλία.”

Αν δεν τολμήσουμε ποτέ να κοιτάξουμε πέρα από το συμφέρον και την απόλαυση, κινδυνεύουμε να χάσουμε σχέσεις που προσφέρουν πραγματικό νόημα στη ζωή μας. Ο μόνος τρόπος ανάπτυξης τέτοιων σπάνιων σχέσεων – μίας τέλειας φιλίας – είναι να μάθουμε να εκτιμάμε τους άλλους ως ανθρώπους. Μόνο αν καταφέρουμε να εκτιμήσουμε την αρετή έναντι του συμφέροντος και της απόλαυσης, θα μπορούμε κάποια μέρα να κοιτάξουμε πίσω και να δούμε τα πρόσωπα των λίγων ανθρώπων που θα αποκαλούμε αληθινούς μας φίλους.

Photo Credits: Caiaimage /Arman Zhenikeyev /Getty Images

View Comments (0)
Scroll To Top