Now Reading
Μαζικές διαδηλώσεις: Παγκόσμια επανάσταση ή το νέο κατεστημένο;

Μαζικές διαδηλώσεις: Παγκόσμια επανάσταση ή το νέο κατεστημένο;

Έχει γίνει εξαιρετικά δύσκολο να παρακολουθήσει κανείς όλα τα κινήματα διαμαρτυρίας που γίνονται σε παγκόσμιο επίπεδο. Τους τελευταίους μήνες, μεγάλες αντικυβερνητικές διαδηλώσεις – κάποιες ειρηνικές και άλλες όχι – έχουν πραγματοποιηθεί σε χώρες όλων των ηπείρων: Αλγερία, Βολιβία, Βρετανία, Καταλονία, Χιλή, Εκουαδόρ, Γαλλία, Γουινέα, Αϊτή, Ονδούρα, Χονγκ Κονγκ, Ιράκ, Καζακστάν, Λίβανος, και πολλές ακόμα. Την πρώτη ημέρα του Νοέμβρη, το Πακιστάν προστέθηκε στην διαρκώς αυξανόμενη λίστα των διαμαρτυρόμενων χωρών, με δεκάδες χιλιάδες διαδηλωτές να συγκεντρώνονται στην πρωτεύουσα Ισλαμαμπάντ για να απαιτήσουν από τον πρωθυπουργό τους, Imran Khan, να παραιτηθεί εντός 48 ωρών.

Ο κόσμος έχει να βιώσει τέτοιο ταυτόχρονο ξέσπασμα λαϊκής οργής από τα τέλη του 1980 και τις αρχές του 1990, με το κύμα διαδηλώσεων που είχε σαρώσει τις χώρες της Ασίας και της Ανατολικής Ευρώπης. Πριν από αυτό, μόνο η παγκόσμια αναταραχή του ’60 μπορεί να συγκριθεί με τον αριθμό των χωρών και των ανθρώπων που έχουν κινητοποιηθεί.

Ακόμα και τότε, όμως, αυτά τα δύο κύματα παγκόσμιας αναταραχής φαίνονταν πιο συντονισμένα από το σημερινό κύμα των εμφανώς ασύνδετων και αυθόρμητων κινημάτων. Οι διαδηλωτές εκείνων των εποχών μπορεί να βρίσκονταν σε διαφορετικές χώρες αλλά είχαν παρόμοια αιτήματα και στόχους. Και σήμερα, όμως, αναπόφευκτα εμφανίζονται μοτίβα από χώρα σε χώρα. Το Πακιστάν, μάλιστα, αποτυπώνει τρία από αυτά: [1] οικονομική δυσαρέσκεια (αυξανόμενος πληθωρισμός και λιτότητα που επιβάλλει η κυβέρνηση σε συνεργασία με το ΔΝΤ), [2] διαφθορά στην εξουσία, και [3] ισχυρισμοί για εκλογική απάτη (η οποία και έδωσε την εξουσία στον Imran Khan).

Όλα αυτά, βέβαια, φαίνεται να αποτελούν περισσότερο σύμπτωση παρά να εμφανίζουν συνοχή. Οι αρχικές αιτίες των διαμαρτυριών δεν θα μπορούσαν να είναι πιο ποικιλόμορφες: Στον Λίβανο ήταν η φορολόγηση τηλεφωνημάτων μέσω υπηρεσιών όπως το WhatsApp. Στο Χονγκ Κονγκ ήταν η νομοθεσία που θα επέτρεπε την έκδοση κατηγορούμενων στην Κίνα. Στην Καταλονία ήταν η πολυετής φυλάκιση των υπέρμαχων της ανεξαρτησίας. Στη Βρετανία ήταν η απαίτηση για ένα δεύτερο δημοψήφισμα για το Brexit. Οι αιτίες, λοιπόν, αποδεικνύουν ότι οι διαδηλώσεις κάθε άλλο παρά παγκόσμιο κίνημα με κοινά αιτήματα είναι.

Η δυσκολία εντοπισμού συγκεκριμένου μοτίβου δεν έχει αποτρέψει, φυσικά, τους αναλυτές από το να προσπαθούν να το διακρίνουν. Σε γενικές γραμμές, οι επεξηγήσεις που δίνουν εμπίπτουν σε τρεις κατηγορίες: Οικονομία. Δημογραφία. Συνωμοσία.

Οι οικονομικές επεξηγήσεις συνοψίζονται στη θεωρία ότι διάφορα φαινομενικά ασήμαντα “πλήγματα” στο βιοτικό επίπεδο (όπως, για παράδειγμα, μία αύξηση 4% στα εισιτήρια του μετρό στη Χιλή) αποδείχθηκαν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι για τους ανθρώπους που πασχίζουν να αντεπεξέλθουν στις όλο και πιο άνισες κοινωνίες.

Ακόμα και οι οπαδοί των ελεύθερων αγορών θεωρούν την επεκτεινόμενη ανισότητα σε έναν μεγάλο αριθμό χωρών αιτία του γενικού κλίματος δυσαρέσκειας. Όπως επισημαίνουν, η Χιλή που θεωρείτο πάντα καταφύγιο σταθερότητας στη Λατινική Αμερική, είναι τώρα τόσο ταραγμένη που αναγκάστηκε να ακυρώσει δύο διεθνείς συνόδους κορυφής που θα πραγματοποιούνταν στο Σαντιάγο. Κατά τους ίδιους, βασικός λόγος των αναταραχών είναι ότι η Χιλή είναι η πιο άνιση χώρα στον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης – ενός οργανισμού στον οποίον ανήκουν κυρίως πλούσιες χώρες.

Η δημογραφική επεξήγηση τονίζει ότι οι διαδηλώσεις είναι, σε γενικές γραμμές, έργο των νέων. Η γενιά που διανύει τα πιο “επαναστατικά” χρόνια της σήμερα, είναι η ίδια γενιά που βίωσε την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2007 – 2008 και, πλέον, ενηλικιώθηκε. Στην εφημερίδα The Times, ο ιστορικός Niall Ferguson οδηγεί αυτό το επιχείρημα ένα βήμα παραπέρα, παρομοιάζοντας τη σύγχρονη εποχή με τη δεκαετία του ’60 και επισημαίνοντας ότι και στις δύο περιόδους υπήρχε “πλεόνασμα μορφωμένων νέων”, λόγω της άνθισης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Όσο για τις συνωμοσίες, είναι ευνόητο ότι οι κυβερνήσεις αποδίδουν τις διαδηλώσεις σε κακόβουλες εξωτερικές δυνάμεις. Τον Ιούλιο, το Υπουργείο Εξωτερικών της Κίνας δήλωσε ότι οι διαδηλώσεις ήταν “έργο των ΗΠΑ”. Στη Λατινική Αμερική φημολογείται ότι τα σοσιαλιστικά καθεστώτα της Κούβας και της Βενεζουέλα υποδαύλιζαν αναταραχές σε ολόκληρη την ήπειρο για να αποσπάσουν την προσοχή του κόσμου από τα δικά τους προβλήματα.

Σαφώς, οικονομικοί και δημογραφικοί παράγοντες – ακόμα και εξωτερικές παρεμβάσεις – μπορεί να έπαιξαν ρόλο σε μερικές διαδηλώσεις. Καμία ενοποιητική θεωρία, όμως, δεν ευσταθεί. Η παγκόσμια οικονομία αντιμετωπίζει πολλά προβλήματα, αλλά σε καμία περίπτωση δεν πλησιάζουν καν τη σοβαρότητα εκείνων που αντιμετώπιζε πριν από μία δεκαετία, όταν ο κόσμος βρισκόταν στα πρόθυρα της κατάθλιψης και μαστιζόταν από την ανεργία. Ακόμα και τότε, όμως, πολύ λιγότεροι άνθρωποι έβγαιναν στους δρόμους. Στις διαδηλώσεις μπορεί να υπερέχουν αριθμητικά οι νέοι, αλλά το εντυπωσιακό είναι πόσοι μεσήλικες και ηλικιωμένοι συμμετέχουν μαζί τους. Όσο για τις εξωτερικές παρεμβάσεις, ποιος πραγματικά πιστεύει ότι υπάρχει ένας παγκόσμιος “εγκέφαλος” που κινεί τα νήματα όλου του πλανήτη;

Ίσως, λοιπόν, η αναζήτηση μίας ενοποιητικής θεωρίας να είναι μάταιη. Μία προσεκτική ματιά στα παλαιότερα κύματα διαδηλώσεων αρκεί για να αντιληφθεί κανείς ότι η εντύπωση της συνοχής αποτελεί ψευδαίσθηση ακόμα και για τότε. Και τότε, οι διαμαρτυρίες ήταν πολύ πιο διαφοροποιημένες από ότι συχνά υποθέτουμε: Οι παγκόσμιες αναταραχές που σημειώθηκαν στα τέλη του ’60 κυμαίνονταν από τους Κόκκινους Φρουρούς της Κίνας που είχαν ως στόχο την αντιμετώπιση των πολεμίων του Μάο, μέχρι τους ευκατάστατους νέους της Δύσης που απολάμβαναν τη χαρά των μακριών μαλλιών, των ψυχεδελικών ναρκωτικών και της σεξουαλικής επανάστασης. Κάπου εκεί ανάμεσα βρίσκονταν και όσοι διαδήλωναν κατά του πολέμου στο Βιετνάμ ή της Σοβιετικής κυριαρχίας.

Ίσως θα έπρεπε να ανατρέξουμε σε βασικές έννοιες και να αναρωτηθούμε: Τι είναι αυτό που κάνει τους ανθρώπους να μεταφέρουν τη δυσαρέσκειά τους στους δρόμους; Από όλους τους πιθανούς λόγους, δύο είναι αυτοί που σπανίως αναφέρονται: [1] παρά τους κινδύνους, μία διαδήλωση πάντα είναι πιο συναρπαστική από τη μονότονη καθημερινότητα, και [2] όταν όλοι συμμετέχουν σε αυτήν, αναπτύσσεται η ανάγκη για αλληλεγγύη.

See Also

Κάθε κύμα διαμαρτυριών έχει το μιμητικό στοιχείο της. Όμως, είναι η πανταχού παρουσία των smartphones αυτή που έχει μεταμορφώσει τον τρόπο οργάνωσης, μετάδοσης και διατήρησης των διαδηλώσεων. Τα apps ανταλλαγής κρυπτογραφημένων μηνυμάτων επιτρέπουν στους διαδηλωτές να βρίσκονται ένα βήμα μπροστά από τις Αρχές. Κάθε νέος συμβολισμός ή τεχνική μπορεί να εξαπλωθεί εν ριπή οφθαλμού. Τον Σεπτέμβριο, διαδηλωτές σε κάθε γωνία του Χονγκ Κονγκ τραγούδησαν μαζικά και ταυτόχρονα έναν “εθνικό ύμνο” που γράφτηκε και διαδόθηκε μέσω διαδικτύου.

Ο τρίτος προφανής λόγος που οδηγεί τους ανθρώπους σε διαδηλώσεις είναι ότι η χρήση των συμβατικών πολιτικών καναλιών φαίνεται μάταιη. Στις διαδηλώσεις των τελών της δεκαετίας του ’80, στόχοι ήταν συνήθως αυταρχικές κυβερνήσεις που στην καλύτερη των περιπτώσεων επέτρεπαν ψεύτικες εκλογές. Χωρίς κάλπες, ο δρόμος γινόταν το μοναδικό μέσον επίδειξης της “δύναμης του λαού”. Ανάλογες ήταν και κάποιες φετινές διαδηλώσεις, όπως αυτές κατά του Abdelaziz Bouteflika στην Αλγερία ή του Omar al-Bashir στο Σουδάν. Είναι εμφανές, όμως, ότι έχουν επηρεαστεί και αρκετές λειτουργικές δημοκρατίες.

Για διάφορους λόγους, οι άνθρωποι σήμερα νιώθουν ασυνήθιστα ανίσχυροι και να πιστεύουν ότι η ψήφος τους δεν μετράει. Ένας από τους λόγους είναι η αυξανόμενη προσοχή σε περιβαλλοντικά ζητήματα – ιδιαίτερα στην κλιματική αλλαγή –, τα οποία και οδηγούν σε διαδηλώσεις (αν και αρκετές έχουν προκληθεί και από την επιβολή περιβαλλοντικών φόρων που στόχο έχουν την μείωση της κατανάλωσης καυσίμων). Οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα απαιτούν παγκόσμιες λύσεις που δεν μπορούν να δοθούν από μία κυβέρνηση – πόσο μάλλον από μία ψήφο.

Ένας δεύτερος λόγος είναι η επιρροή των social media και η τάση τους να ενισχύουν τις φωνές που συμφωνούν μαζί μας και να σιωπούν τις υπόλοιπες – κάτι που ενισχύει την αίσθηση ότι αυτοί που έχουν την εξουσία στα χέρια τους “δεν ακούν ποτέ”. Ένας τρίτος λόγος είναι πιθανότατα η αύξηση της μη ανεκτικότητας – η κατάρρευση της συμφωνίας που βρίσκεται στο επίκεντρο της Δυτικής δημοκρατίας ότι οι χαμένοι πρέπει να αποδέχονται την διακυβέρνηση των νικητών μέχρι τις επόμενες εκλογές.

Αυτό, ωστόσο, δεν αποτελεί ιδιαίτερα ελπιδοφόρο συμπέρασμα. Οι τάσεις δεν δείχνουν να υποχωρούν – το οποίο σημαίνει ότι αυτό το τρίτο κύμα διαμαρτυριών μπορεί να μην είναι προάγγελος μίας παγκόσμιας επανάστασης, αλλά απλά το νέο κατεστημένο.

Photo Credits: Aly Song – Reuters

View Comments (0)
Scroll To Top