Now Reading
Mobbing: Η τρομοκρατία της “αγέλης” στον εργασιακό χώρο

Mobbing: Η τρομοκρατία της “αγέλης” στον εργασιακό χώρο

“Η βία, είτε φυσική είτε ψυχική, είναι μια αναζήτηση της ταυτότητας και του νοήματος. Όσο λιγότερη ταυτότητα, τόσο μεγαλύτερη βία.” – Μάρσαλ Μακ Λούαν, Καναδός επικοινωνιολόγος

Μήπως έχετε υποστεί ποτέ οποιαδήποτε μορφή ψυχολογικής βίας στον εργασιακό σας χώρο; Μήπως πιστεύετε ότι ο προϊστάμενός σας παρουσιάζει συμπτώματα κατάχρησης της εξουσίας του; Μήπως έχετε υπάρξει μάρτυρες μίας απόπειρας παρενόχλησης κάποιου συναδέλφου σας;

Θύτης ή θύμα, δέκτης, πομπός ή απλός μάρτυρας, αντιμετωπίζετε τη ραγδαία έκρηξη ενός καθ’ όλα νέου φαινομένου ηθικού ή ψυχολογικού εκφοβισμού στο χώρο εργασίας ή αλλιώς του συνδρόμου mobbing, το οποίο πλέον κατατάσσεται στον μακροσκελή κατάλογο των παγκοσμίως αναγνωρισμένων επαγγελματικών ασθενειών.

Όμως, τι σημαίνει “mobbing”;

Ο όρος mobbing, ο οποίος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1800 από Βρετανούς βιολόγους σε μία προσπάθεια προσδιορισμού της επιθετικής συμπεριφοράς ορισμένων αποδημητικών πουλιών, προέρχεται από την αγγλική λέξη “mob” που σημαίνει “επιτίθεμαι, περικυκλώνω, ενοχλώ”. Το σύνδρομο mobbing εκδηλώνεται μέσα από τακτικά επαναλαμβανόμενες στρατηγικές περιθωριοποίησης, εκφοβισμού, ταπείνωσης, αποδυνάμωσης και ψυχολογικής χειραγώγησης ενός εργαζομένου – στόχου από ένα άτομο ή ένα σύνολο ατόμων στο στενό εργασιακό περιβάλλον.

Ένα από τα βασικά στοιχεία της ηθικής παρενόχλησης είναι ο δυσδιάκριτος χαρακτήρας της, ο οποίος οφείλεται στην υιοθέτηση έμμεσων συμπεριφορών συγκαλυμμένης επιθετικότητας από τους θύτες με σκοπό την άρνηση της δόλιας πρόθεσής τους σε περίπτωση αποκάλυψης της ταυτότητάς τους.

«To bullying εμφανίζεται όταν ένας εργαζόμενος υφίσταται συστηματικά επιθετικές συμπεριφορές από έναν ή περισσότερους συναδέλφους ή ανώτερους στην ιεραρχία, για μακρύ χρονικό διάστημα, αντιμετωπίζοντας δυσκολία να υπερασπιστεί τον εαυτό του ή να ξεφύγει από την κατάσταση. Αυτές οι συμπεριφορές καταλήγουν να σημαδέψουν το θύμα και μπορεί να προκαλέσουν ακόμη και σοβαρά ψυχολογικά τραύματα», υποστηρίζει ο Νορβηγός ψυχολόγος Stale Einarsen, επισημαίνοντας τον τραυματικό χαρακτήρα της οδυνηρής αυτής εμπειρίας και την συνακόλουθη αδυναμία του στόχου να αμυνθεί σε περιπτώσεις εκδήλωσης επιθετικών συμπεριφορών.

Το mobbing, λοιπόν, ως μία μορφή συγκαλυμμένης, “κρυφής” βίας, περιλαμβάνεται στα είδη άγχους, τα γενεσιουργά αίτια του οποίου παραμένουν ακόμα ένας άλυτος γρίφος. Το άτομο – στόχος αδυνατεί να εντοπίσει τα συμπτώματα και τους παράγοντες πρόκλησης έντονων καταστάσεων άγχους και στρες. Κατά την διάρκεια ενός περιστατικού εργασιακού εκφοβισμού, ο εργαζόμενος – θύμα υπόκειται σε μία οδυνηρή ψυχοκοινωνική δοκιμασία, με αποτέλεσμα τη διαρκή έκκριση αδρεναλίνης η οποία οδηγεί σε αισθήματα φόβου και αναστάτωσης.

Η Marie-France Hirigoyen, Γαλλίδα ψυχίατρος, με γνώμονα τη συστηματική ενασχόλησή της με τα φαινόμενα παρενόχλησης στο χώρο εργασίας, υποστηρίζει ότι μπορεί η ψυχολογική αυτή “βία” να καταλήξει και σε πραγματικό “ψυχικό φόνο”, ενώ το 1900, ο ηθολόγος Konrad Lorenz προέβη στην χρησιμοποίηση του όρου προκειμένου να ερμηνεύσει την εχθρική συμπεριφορά της πλειοψηφίας της αγέλης, έναντι των αδύνατων ζώων της ίδιας ράτσας.

Σύμφωνα με το ψυχολόγο Heinz Leymann, “Το mobbing στοιχειοθετείται ως μία εχθρική και ανήθικη επικοινωνία, η οποία ασκείται σε συστηματική βάση από ένα ή λίγα άτομα κυρίως προς ένα άτομο, με αποτέλεσμα τη σταδιακή περιθωριοποίηση του δέκτη που βρίσκεται σε ανυπεράσπιστη θέση λόγω συστηματικής παρενόχλησης.”

Κάθε μορφή ταπεινωτικής συμπεριφοράς, κάθε απόπειρα εργασιακής απομόνωσης μέσω προσβολών και άνισης αντιμετώπισης, συνιστούν τις παραμέτρους ενός φαινομένου το οποίο συνδέεται με την άσκηση ψυχολογικής και ηθικής βίας στο πλαίσιο της αλληλεπιδραστικής σχέσης ενός πομπού και ενός δέκτη.

Η εμφάνιση κάθε μορφής ηθικής παρενόχλησης στο εργασιακό περιβάλλον αποτελεί ένα κράμα διαφορετικών συνιστωσών, όπως η ύπαρξη ιδιαίτερα ανταγωνιστικών χαρακτηριστικών στην προσωπικότητα των εμπλεκομένων ατόμων, η οργάνωση και ο τρόπος διοίκησης της εκάστοτε επιχείρησης αλλά και η “κουλτούρα” της αγέλης, η οποία δεσπόζει σε πολλά σύγχρονα εργασιακά σύνολα, δηλαδή η δημιουργία υποσυνόλων και άτυπων ομάδων μεταξύ των εργαζομένων. Το φαινόμενο αυτό επιδεινώνεται σε συνθήκες μεγάλης εργασιακής αστάθειας.

Το mobbing εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους στο χώρο εργασίας:

  •  Υβριστικά σχόλια, προσβλητικά και απειλητικά μηνύματα από τον ανώτερο ή τους συναδέλφους του.
  • Συστηματική περιθωριοποίηση και απομόνωση από το υπόλοιπο εργατικό δυναμικό, προκειμένου να καταστήσουν τον εργαζόμενο ευάλωτο.
  • Αποκλεισμός του εργαζομένου από ομαδικές συζητήσεις σχετικά με λήψη σημαντικών αποφάσεων.
  • Σωματική κακοποίηση.
  • «Φαινόμενο γυάλινης οροφής»: Φαινόμενο, σύμφωνα με το οποίο οι εργαζόμενες γυναίκες μπορούν να φτάσουν μόνο ως ένα σημείο στην εργασιακή ιεραρχία.
  • Στέρηση συμμετοχής σε επιμορφωτικά σεμινάρια.
  • Αποκλεισμός από κοινωνικές εκδηλώσεις.
  • Υπερβολικός έλεγχος και παρακολούθηση, με σκοπό να εγείρουν καταστάσεις συνεχούς έντασης και άγχους για την απόδοση του εργαζομένου.
  • Αφαίρεση βασικών αρμοδιοτήτων.
  • Υποτίμηση δυνατοτήτων.

Άραγε το mobbing να γεννήθηκε στα σαθρά θεμέλια της σύγχρονης οικονομικής και κοινωνικής κρίσης ως αποτέλεσα της γενικότερης ανισορροπίας; Μήπως αποτελεί συνιστώσα των δυσθεώρητων ποσοστών ανεργίας;

Η έκρηξη μίας πρωτοφανούς κρίσης στις σημερινές κοινωνίες “φτωχοποίησε” τον ηθικό κώδικα των ανθρώπων, νομιμοποίησε τα “άγρια ένστικτα”, απλοποίησε τις ηθικές αρχές τους στον βωμό της επιβίωσης. Οι άνθρωποι έγιναν θεριά στην προσπάθεια να βρουν εργασία, καταπατώντας τους ηθικούς φραγμούς τους, αδιαφορώντας για την ανάγκη του πλησίον. “Ο θάνατός μου, η ζωή σου”, μία φράση – σύνθημα που πλανάται σε όλα τα εργασιακά περιβάλλοντα, μία φράση – σύνθημα στο στόμα πολλών. Ο ανταγωνισμός γιγαντώθηκε. Οι ενδοιασμοί ξεθώριασαν. Οι φραγμοί ποδοπατήθηκαν. Οι μάσκες έπεσαν. Γεννήθηκε μία κοινωνία ανθρώπων μονομάχων, μία κοινωνία της αρένας σ’ έναν κόσμο υποταγμένο στη φιλοσοφία της αγέλης. Μία κρίση η οποία σωματοποιείται για να οδηγήσει σε φαινόμενα κοινωνικής παθογένειας.

Το 9% των εργαζομένων στην Ευρώπη (12 εκατομμύρια άτομα) έχουν υπάρξει θύματα εργασιακής παρενόχλησης  κατά την διάρκεια του 2000, ένα ποσοστό το οποίο αυξήθηκε από το αντίστοιχο του 1995. Οι ποσοστιαίες διαφορές που σημειώνονται ανάμεσα στις ευρωπαϊκές χώρες κυμαίνονται από 15% στη Φιλανδία μέχρι 4% στην Πορτογαλία. Στις χώρες άλλωστε, που εμφανίζονται τα μικρότερα ποσοστά καταγράφεται ελλιπής γνώση και ενημέρωση των εργαζομένων σχετικά με τα χαρακτηριστικά του φαινομένου.

Η ηθική παρενόχληση εμφανίζει πολύ υψηλότερα ποσοστά από δύο ετερογενείς μορφές βίας, τη σωματική βία και τη σεξουαλική παρενόχληση, όπως προκύπτει από την έρευνα των V. Di Martino, H. Hoel και C. Cooper στις χώρες της Ε.Ε., ενώ σύμφωνα με μία άλλη έρευνα του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, το 13,2% των ερωτηθέντων μπορούν να χαρακτηρισθούν θύματα ηθικής παρενόχλησης, τη στιγμή που το 47% υφίσταται ιδιαίτερα αρνητικές μη συστηματικές συμπεριφορές στο εργασιακό τους περιβάλλον. Μόνο το 39,3%  δεν αποτελούν θύματα. Φαινόμενα εργασιακού εκφοβισμού μαστίζουν ιδιαίτερα το δημόσιο τομέα, ως αποτέλεσμα της διαδοχής των κυβερνήσεων.

Όμως ποιες είναι οι συνέπειες του mobbing;

Οι πρώτες επιστημονικά τεκμηριωμένες μελέτες αναδεικνύουν τις ολέθριες συνέπειες του mobbing στη σωματική και ψυχική υγεία των εργαζόμενων και των οικογενειών τους, επηρεάζοντας σε μεγάλο ποσοστό την παραγωγικότητα του εργαζομένου και κατ’ επέκταση του συνόλου της επιχείρησης. Οι συνέπειες του mobbing “κοστίζουν” αρκετά δισεκατομμύρια ευρώ στις επιχειρήσεις.

Οι επιχειρήσεις άλλωστε, απρόθυμες και απαθείς τείνουν να ενθαρρύνουν παρόμοια φαινόμενα εργασιακού εκφοβισμού, θεωρώντας ότι μέσω αυτών θα πετύχουν την μέγιστη αποδοτικότητα των εργαζομένων. Η ουδέτερη αυτή στάση των επιχειρήσεων αποδεικνύεται λανθασμένη, καθώς η υψηλή παραγωγικότητα κάθε εργαζομένου συνδέεται άρρηκτα με τη γενικότερη ατμόσφαιρα και ευημερία του περιβάλλοντος εργασιακού χώρου. Ο εργαζόμενος – θύμα mobbing γίνεται απρόσεκτος, αναποτελεσματικός. Περιστατικά – φαινόμενα, άλλωστε, συστηματικής ηθικής παρενόχλησης σύμφωνα με έρευνες, ενδέχεται να οδηγήσουν σε έξαρση των ψυχοσωματικών διαταραχών και εκδήλωση αυτοκτονικών τάσεων στα θύματα.

See Also

Οι ολέθριες συνέπειες του mobbing υπενθυμίζουν τις δεκάδες αυτοκτονίες της “France Telecom”  τη διετία 2008 – 2009, ένα διάστημα που στιγματίστηκε από συνεχείς περικοπές, μεταθέσεις και οδυνηρές πιέσεις για  αύξηση της παραγωγικότητας των εργαζομένων.

Μήπως το mobbing αποτελεί παράμετρο του σχολικού εκφοβισμού – bullying; Υπάρχουν κοινά χαρακτηριστικά μεταξύ του σχολικού και του εργασιακού εκφοβισμού;

Το σύνδρομο mobbing αποτελεί ουσιαστικά μία αντανάκλαση του σχολικού εκφοβισμού. Άτομα που σε πρώιμη ηλικία εμφάνισαν ιδιαίτερα παραβατικές, αντικοινωνικές συμπεριφορές μέσω της συστηματικής παρενόχλησης συνομηλίκων στο πλαίσιο της σχολικής κοινότητας, τείνουν να αναπτύσσουν δεσποτικά χαρακτηριστικά, χαρακτηριστικά που ενδέχεται να ενθαρρύνουν αντίστοιχες συμπεριφορές και κατά την ενήλικη ζωής τους. Επομένως, τα δύο φαινόμενα συνιστούν κρίκους μίας κοινής αλυσίδας, καθώς αλληλοεπηρρεάζονται και αλληλοεξαρτώνται. Ίσως κάποιος που υπήρξε θύτης στην παιδική του ηλικία να παραμείνει θύτης και στην ενήλικη ζωή του.

Με ποιους μηχανισμούς – “φάρμακα” μπορούμε να καταπολεμήσουμε – “γιατρέψουμε” φαινόμενα ηθικής παρενόχλησης – παθογένειας στο χώρο εργασίας μας;

Η επαρκής πρόληψη και η αποτελεσματική αντιμετώπιση του φαινομένου της εργασιακής παρενόχλησης χρήζει άμεσης ενημέρωσης και επιμόρφωσης των εργαζομένων και των εργοδοτών περί της βελτίωσης των συνθηκών του εργασιακού βίου στην Ελλάδα. Τα θύματα – εργαζόμενοι της ολοένα αυξανόμενης εργασιακής μάστιγας οφείλουν να αντιδράσουν, καταφεύγοντας στη Δικαιοσύνη για μία οριστική αντιμετώπιση ανάλογων φαινομένων.

Το θύμα συστηματικού ηθικού εκφοβισμού στο χώρο εργασίας σιωπά, σιγεί βυθισμένο στη δύνη των ψυχολογικών και συναισθηματικών συνεπειών της εργασιακής βίας. Όμως, η σιωπή νομιμοποιεί τη βία, γιγαντώνει την ικανοποίηση του θύτη, καθώς αφοπλίζει τη σκέψη του θύματος. Η σιωπή μεταφράζεται σε συναίνεση. Η σιωπή γεννά μία άλλη χειρότερη μορφή βίας, τη βία της απάθειας. Η σιωπή θεριεύει το mobbing. Θύμα ή μάρτυρας, ο καθένας οφείλει να κινητοποιείται σε μία κοινωνία της ήσσονος προσπάθειας, σε μία εποχή της κοινωνικής απάθειας και της “εύκολης” επιβολής. Το θύμα θα πρέπει να απευθυνθεί άμεσα στον εργοδότη του, στον ιατρό εργασίας ή στην αρμόδια Επιθεώρηση Εργασίας.

Η βία είναι το όπλο των αδύναμων, η ψυχική βία είναι το όπλο των δειλών. Σε έναν κόσμο έκπτωσης των ηθών, σ’ έναν κόσμο παθογένειας η δύναμη του λόγου κακομεταχειρίζεται την αδυναμία της σκέψης, την έλλειψη αυτοεκτίμησης. Ο δράστης ενός φαινομένου mobbing, όπως υποστηρίζει η  Dr. Hirigoyen, “είναι μια προσωπικότητα που τείνει να ικανοποιείται πληγώνοντας τους συνανθρώπους του για να αναπτύξει την αυτοεκτίμησή του, καθώς σωματοποιεί τον πόνο που αδυνατεί να αισθανθεί ο ίδιος, αλλά και τις εσωτερικές αντιφάσεις που δεν είναι ικανός να επεξεργαστεί.” Πληγώνει σε μία προσπάθεια να βρει την “ταυτότητά” που ποτέ δεν είχε.

Το mobbing είναι μία νέα μορφή τρομοκρατίας, η τρομοκρατία της αγέλης.

 

View Comments (0)
Scroll To Top