Now Reading
Το αγαπημένο ναρκωτικό του καπιταλισμού

Το αγαπημένο ναρκωτικό του καπιταλισμού

Πριν από 400 χρόνια, η καφέα η αραβική (Coffea Arabica) – ένας τροπικός θάμνος με πράσινα φύλλα και κόκκινους καρπούς – ήταν άγνωστος έξω από τον αραβικό κόσμο και την Αιθιοπία, όπου ανακαλύφθηκε τον 9° αιώνα από έναν βοσκό που, σύμφωνα με τον θρύλο, παρατήρησε ότι τα ζώα του ήταν πιο ζωηρά και έμεναν ξύπνια όλη τη νύχτα μετά που έτρωγαν τους καρπούς του.

Στα χρόνια που ακολούθησαν, ανακαλύφθηκε ότι ο καφές μπορεί να επηρεάζει και τους ανθρώπους με τον ίδιο τρόπο. Το συγκεκριμένο φυτό έχει προσφέρει πολλά στο είδος μας, και αντίστοιχα πολλά έχει προσφέρει το είδος μας σε αυτό το φυτό. Για την ακρίβεια, του έχουμε παραχωρήσει πάνω από 108.000.000 στρέμματα γης σε όλον τον κόσμο, έχουμε αναθέσει τη φροντίδα του σε πάνω από 25.000.000 οικογένειες αγροτών, και έχουμε ανεβάσει την τιμή του τόσο ώστε να γίνει ένα από τα πιο πολύτιμα εμπορεύσιμα σπαρτά του κόσμου. Καθόλου άσχημα για έναν θάμνο που δεν είναι ούτε φαγώσιμος, ούτε καλλωπιστικός, ούτε εύκολος στην καλλιέργεια…

Ο καφές οφείλει την παγκόσμια κυριαρχία του σε ένα τυχαίο εξελικτικό γεγονός: Η χημική ένωση που δημιουργεί το φυτό για να προστατευθεί από τα έντομα τυχαίνει να αλλάζει την ανθρώπινη συμπεριφορά με τρόπο επιθυμητό, κάνοντάς μας πιο δραστήριους και εργατικούς. Αυτή η χημική ένωση δεν είναι άλλη από την καφεΐνη, η οποία έχει φτάσει να είναι το πιο δημοφιλές ψυχοενεργό διεγερτικό ναρκωτικό στον κόσμο και να καταναλώνεται καθημερινά από το 80% της ανθρωπότητας. Ας μην ξεχνάμε ότι είναι το μοναδικό ναρκωτικό του είδους του που δίνουμε ακόμα και στα παιδιά υπό μορφήν αναψυκτικών.

Μαζί με το τσάι, που παράγει την ίδια ένωση στα φύλλα του, ο καφές έχει συμβάλλει στη δημιουργία αυτού ακριβώς του κόσμου που χρειάζεται για να ανθίσει: Ενός κόσμου που κινείται από τον καταναλωτικό καπιταλισμό και που ελέγχεται από ένα είδος που δεν μπορεί ούτε από το κρεβάτι να σηκωθεί χωρίς τη βοήθειά του.

Οι επιδράσεις της καφεΐνης συνάδουν με τις ανάγκες του καπιταλισμού με μυριάδες τρόπους. Πριν την άφιξη του καφέ και του τσαγιού στη Δύση, το 1600, το ναρκωτικό που κυριαρχούσε και θόλωνε το ανθρώπινο μυαλό ήταν το αλκοόλ – το οποίο (αξίζει να σημειωθεί) ήταν πιο καθαρό από το νερό εκείνης της εποχής. Αυτό μπορεί να ήταν αποδεκτό – έως και ευπρόσδεκτο – όταν δουλειά σήμαινε σωματική εργασία στην ύπαιθρο, αλλά οι επιδράσεις του αλκοόλ άρχισαν να γίνονται πρόβλημα όταν η δουλειά άρχισε να εμπεριέχει μηχανήματα και αριθμούς.

Κάπως έτσι, ο καφές μετατράπηκε σε πιο ασφαλή επιλογή από τη μπύρα και το κρασί (ακόμα και από το νερό, αφού έπρεπε πρώτα να βραστεί), ενώ ταυτόχρονα βελτίωνε την απόδοση και την αντοχή. Αυτό το τονωτικό και “ασφαλές” ρόφημα, μας απελευθέρωσε από τους κιρκαδιανούς ρυθμούς του σώματός μας, περιορίζοντας την αίσθηση φυσικής εξάντλησης ώστε να μπορούμε να εργαζόμαστε περισσότερο. Σε συνδυασμό με την έλευση του τεχνητού φωτός, η καφεΐνη υποκίνησε την κατάκτηση της νύχτας από τον καπιταλισμό.

Ελάχιστα αποτελεί σύμπτωση το γεγονός ότι ο λεπτοδείκτης έκανε την εμφάνισή του στο ρολόι σχεδόν ταυτόχρονα με τον καφέ και το τσάι – εκείνη την ιστορική στιγμή που η εργασία άρχισε να μετατοπίζεται από τους εξωτερικούς χώρους σε κλειστούς, και να αναδιοργανώνεται βάσει της ώρας.

Η περίπλοκη συνέργεια του καφέ και του καπιταλισμού αποτυπώνεται στις φυτείες του 19ου αιώνα, τότε που η δουλεία έπαψε να αποτελεί επιλογή για τους παραγωγούς της Βραζιλίας. Το απαραίτητο ερώτημα που κάθε επίδοξος καπιταλιστής θέτει στον εαυτό του, ήταν και θα είναι πάντα: “Τι κάνει τους ανθρώπους να δουλεύουν;”

Τον 19ο αιώνα, η απάντηση ήταν απλή: Η πείνα. Αυτό, όμως, δεν ίσχυε για τους Βραζιλιάνους που κατοικούσαν στην ύπαιθρο, καθώς όλοι είχαν τη δυνατότητα να καλλιεργούν έστω και ένα μικρό κομμάτι γης. Η “λύση” δόθηκε στο όνομα της “ανάπτυξης”, όταν (μετά από επιθυμία των παραγωγών) η τότε κυβέρνηση του Ελ Σαλβαδόρ ξεκίνησε ένα πρόγραμμα ιδιωτικοποίησης της γης. Αναρίθμητες εκτάσεις γης πέρασαν στα χέρια των παραγωγών καφέ, οι οποίες καταδικάστηκαν στην μονοκαλλιέργεια.

Οι ντόπιοι άρχισαν να δουλεύουν στις φυτείες και να πληρώνονται μερικώς με μετρητά και μερικώς με φαγητό. Κάπως έτσι, λοιπόν, οι αγρότες μετατράπηκαν σε μεροκαματιάρηδες που παρήγαγαν ποσότητες υπεραξίας που θα ζήλευε κάθε εργοστασιάρχης. Τα υπόλοιπα αποτελούν ιστορία: Ο καφές προωθήθηκε στον δυτικό κόσμο – όχι ως εύγευστο, απολαυστικό ρόφημα, αλλά ως πηγή άμεσης ενέργειας: Ένα “διεγερτικό ναρκωτικό για τη δουλειά”.

See Also

Στις αρχές του 20ού αώνα, οι επιστήμονες άρχισαν να μελετούν εντατικά τον καφέ προσπαθώντας να κατανοήσουν πώς ένα ρόφημα χωρίς θερμίδες μπορεί να αντιτίθεται στους νόμους της θερμοδυναμικής και να προσφέρει επιπλέον ενέργεια. Ο καφές έχει την εξαιρετική ικανότητα να δημιουργεί υπεραξία τόσο στην παραγωγή όσο και στην κατανάλωση – κάτι που αποδεικνύεται μέσω του καθιερωμένου, πλέον, “διαλείμματος για καφέ”.

Το “διάλειμμα για καφέ” ξεκίνησε ως ιδέα από μία μικρή βιομηχανία ύφανσης γραβατών στο Ντένβερ, η οποία προσέφερε στους υπαλλήλους της ένα 15λεπτο διάλειμμα με καφέ δύο φορές την ημέρα, επειδή δεν είχαν την αντοχή να εργάζονται 8 ώρες ασταμάτητα. Ο ιδιοκτήτης της βιομηχανίας παρατήρησε άμεσα την επίδραση: Οι εργαζόμενοι παρήγαγαν σε 6½ ώρες όσα προηγουμένως παρήγαγαν σε 8.

Το 1956, το Υπουργείο Εργασίας των ΗΠΑ συμπεριέλαβε το “διάλειμμα για καφέ” στο ωράριο εργασίας, με την αιτιολόγηση ότι “προάγει την απόδοση και οδηγεί σε μεγαλύτερη παραγωγή”. Όσο για τη φράση “διάλειμμα για καφέ”, επινοήθηκε το 1952 για μία διαφημιστική καμπάνια της Pan-American Coffee Bureau με το σλόγκαν: “Χάρισε στον εαυτό σου ένα διάλειμμα για καφέ… και κέρδισε αυτό που ο καφές χαρίζει σ’ εσένα.”

Ωστόσο, η μακρόβια συμβιωτική σχέση του καφέ με τον καπιταλισμό πιθανότατα φτάνει στο τέλος της. Η καφέα η αραβική είναι ένα απαιτητικό φυτό, πρόθυμο να αναπτύσσεται μόνο σε συγκεκριμένες συνθήκες, και ο κόσμος μας δεν διαθέτει πλέον και πολλά μέρη κατάλληλα για την παραγωγή καφέ. Οι κλιματολόγοι υπολογίζουν ότι οι μισές τουλάχιστον εκτάσεις που παράγουν καφέ αυτήν τη στιγμή θα μπορούν να συντηρούν το φυτό μέχρι το 2050 – γεγονός που κατατάσσει τον καφέ μεταξύ των καρπών που απειλούνται άμεσα από την κλιματική αλλαγή. Θα σκοτώσει, τελικά, ο καπιταλισμός τη “χήνα με τα χρυσά αυγά”; Ο χρόνος θα δείξει…

View Comments (0)
Scroll To Top